NẾU CUỘC ĐỜI KHÔNG RỰC RỠ HUY HOÀNG THÌ SAO? – Trần Minh Cường

NẾU CUỘC ĐỜI KHÔNG RỰC RỠ HUY HOÀNG THÌ SAO?

Lý luận và phê bình về giá trị của một đời người ngoài những thước đo thành công

Có một câu hỏi đôi khi xuất hiện trong những khoảng lặng của đời người: nếu cả cuộc đời này không thể trở nên rực rỡ, không đạt được những thành tựu khiến người khác ngưỡng mộ, không có một vị trí đáng kể trong xã hội, thì rốt cuộc, chúng ta đã sống để làm gì? Câu hỏi ấy tưởng chừng đơn giản, nhưng phía sau nó là một hệ thống quan niệm về giá trị con người đã tồn tại từ lâu, nơi thành công thường được đặt cạnh danh vọng, sự trưởng thành được đo bằng địa vị, còn hạnh phúc đôi khi bị nhầm lẫn với khả năng chứng minh rằng mình hơn người khác.

Trong một xã hội mà thành tựu thường được phô bày như những huy chương của cuộc sống, người ta dễ tin rằng một đời người chỉ thật sự có ý nghĩa khi tạo ra được điều gì đó lớn lao. Một người có sự nghiệp rực rỡ được xem là thành đạt; một người có tên tuổi được xem là đáng nhớ; một người sở hữu nhiều thành tựu được xem là đã đi đến đích. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào bản chất của sự tồn tại, chúng ta sẽ nhận ra rằng những tiêu chuẩn ấy chỉ phản ánh một phần của đời sống, chứ không đủ sức bao quát toàn bộ giá trị của một con người.

Bởi cuộc đời không phải là một sân khấu mà tất cả mọi người đều được trao vai chính. Không phải ai cũng có cơ hội đứng dưới ánh đèn, nhận những tràng pháo tay hay để lại tên tuổi trong những trang sử của thời đại. Có người sinh ra đã được đặt vào những điều kiện thuận lợi, có người phải dành phần lớn tuổi trẻ để vượt qua nghịch cảnh. Có người sớm tìm thấy con đường của mình, có người đi gần hết một đời vẫn loay hoay giữa những ngã rẽ. Có người được xã hội công nhận, nhưng cũng có người âm thầm làm những công việc bình thường mà không bao giờ nhận được một lời tán dương xứng đáng.

Sự khác biệt ấy không chỉ bắt nguồn từ năng lực cá nhân, mà còn chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh gia đình, môi trường sống, cơ hội giáo dục, sức khỏe, những biến cố bất ngờ và vô số yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát của mỗi người. Vì vậy, lấy sự rực rỡ làm tiêu chuẩn duy nhất để đánh giá một đời người chẳng khác nào dùng ánh sáng của một ngọn đèn sân khấu để phán xét toàn bộ bóng tối và ánh sáng của thế gian. Cách nhìn ấy không những phiến diện mà còn dễ khiến con người rơi vào mặc cảm, bởi họ luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt khi đặt cuộc sống thực tế của bản thân bên cạnh những hình ảnh thành công được chọn lọc để trưng bày.

Điều đáng suy ngẫm là chúng ta đang sống trong một thời đại có rất nhiều phương tiện để thể hiện thành công, nhưng chưa chắc đã có đủ sự bình thản để nhận ra giá trị của những điều bình thường. Một chuyến đi xa, một căn nhà đẹp, một chức danh đáng nể, một giải thưởng danh giá hay một sự nghiệp được nhiều người biết đến đều có thể trở thành những dấu hiệu của thành tựu. Thế nhưng, những gì được nhìn thấy chưa bao giờ đồng nghĩa với tất cả những gì đang tồn tại. Đằng sau một nụ cười có thể là những tháng ngày kiệt sức; phía sau một thành công có thể là những đánh đổi không ai biết; và bên cạnh một cuộc đời tưởng như bình thường có thể là cả một thế giới yêu thương, nhẫn nại và tử tế mà không một bảng xếp hạng nào đủ khả năng ghi nhận.

Từ góc nhìn triết học, vấn đề không nằm ở việc con người có nên theo đuổi thành công hay không, mà nằm ở chỗ chúng ta đã trao cho thành công quyền định nghĩa cuộc đời mình đến mức nào. Khát vọng vươn lên là một động lực tích cực. Mong muốn làm được việc có ích, phát triển năng lực, tạo ra những giá trị mới và khẳng định bản thân là nhu cầu chính đáng. Một xã hội không thể tiến bộ nếu con người từ bỏ mọi ước mơ và bằng lòng với sự trì trệ. Nhưng khi khát vọng biến thành áp lực phải nổi bật, khi sự cố gắng chỉ còn được xem là có ý nghĩa nếu dẫn đến một kết quả được người khác công nhận, con người sẽ đánh mất khả năng tận hưởng chính hành trình mà mình đang đi qua.

Chúng ta bắt đầu sống cho một tương lai luôn được hứa hẹn, nhưng lại quên mất hiện tại đang âm thầm trôi đi. Chúng ta trì hoãn niềm vui cho đến khi đạt được một mục tiêu nào đó, trì hoãn sự bình yên cho đến khi có đủ tiền bạc, trì hoãn việc yêu thương bản thân cho đến khi trở nên hoàn hảo hơn trong mắt người khác. Nhưng cuộc đời không phải lúc nào cũng chờ đợi chúng ta hoàn thành những dự định. Có những năm tháng đi qua không thể lấy lại, có những người thân không thể ở bên mãi mãi, có những cơ hội chỉ xuất hiện một lần và có những niềm vui nhỏ bé nếu không biết trân trọng hôm nay sẽ trở thành ký ức xa xôi của ngày mai.

Vậy nếu cuộc đời không rực rỡ huy hoàng thì sao?

Có lẽ, trước hết, chúng ta cần học cách phân biệt giữa một cuộc đời không nổi bật và một cuộc đời không có giá trị. Hai điều ấy hoàn toàn không giống nhau. Không nổi bật có nghĩa là cuộc sống không tạo ra sự chú ý rộng rãi, không có những thành tựu được số đông biết đến. Còn không có giá trị là một nhận định sâu rộng hơn, đòi hỏi phải nhìn vào cách một người sống, những gì họ đã trao đi, những trách nhiệm họ đã gánh vác và những dấu vết họ để lại trong đời sống của người khác. Một người không nổi tiếng vẫn có thể là chỗ dựa của cả gia đình. Một người không sở hữu thành tựu lớn vẫn có thể sống ngay thẳng, không làm tổn thương người khác và giữ được lòng tự trọng giữa những hoàn cảnh khó khăn. Một người không được lịch sử nhắc tên vẫn có thể góp phần làm cho thế giới quanh mình trở nên tốt đẹp hơn.

Có những người dành cả cuộc đời chăm sóc cha mẹ già, nuôi dạy con cái, làm việc lương thiện và giữ cho mái nhà của mình không đổ vỡ. Họ không có những phát ngôn được trích dẫn, không xuất hiện trên những trang báo, không được trao tặng danh hiệu nào. Nhưng trong những ngày gia đình gặp biến cố, chính họ là người thức trắng bên giường bệnh; trong những lúc cuộc sống khó khăn, chính họ là người âm thầm gánh vác; khi những người thân vấp ngã, chính họ là người ở lại. Nếu những điều ấy không được gọi là giá trị, vậy chúng ta sẽ dùng thước đo nào để định nghĩa tình thương, trách nhiệm và lòng thủy chung?

Một người lao động bình thường có thể không tạo ra những phát minh làm thay đổi thế giới, nhưng công việc ngay thẳng của họ góp phần duy trì sự vận hành của xã hội. Một người thầy ở vùng xa có thể không bao giờ trở thành nhà giáo nổi tiếng, nhưng những điều họ gieo vào tâm trí học trò có thể tiếp tục sinh sôi qua nhiều thế hệ. Một người nghệ sĩ có thể không đạt đến đỉnh cao danh vọng, nhưng một tác phẩm chân thành của họ vẫn có khả năng an ủi một tâm hồn đang tổn thương. Giá trị của những điều ấy không nhất thiết nằm ở số lượng người biết đến, mà còn ở chiều sâu tác động của chúng đối với đời sống con người.

Dĩ nhiên, không nên vì thế mà lãng mạn hóa sự nghèo khó, thất bại hay những ước mơ dang dở. Một cuộc đời không rực rỡ không có nghĩa là phải chấp nhận mọi bất công, từ bỏ khát vọng hoặc tự thuyết phục mình rằng những điều chưa đạt được đều không quan trọng. Có những nỗi đau cần được chữa lành, những giới hạn cần được vượt qua, những cơ hội cần được tìm kiếm và những sai lầm cần được sửa chữa. Sự bình thản không đồng nghĩa với đầu hàng; lòng tự trọng không đồng nghĩa với việc phủ nhận nhu cầu phát triển; còn chấp nhận bản thân không có nghĩa là ngừng hoàn thiện chính mình.

Điều cần thay đổi không phải là khát vọng vươn tới những điều tốt đẹp, mà là quan niệm cho rằng chỉ khi đạt được những điều ấy, chúng ta mới xứng đáng được tôn trọng.

Con người có thể nỗ lực hết mình mà vẫn không đạt được kết quả mong muốn. Một người có năng lực nhưng thiếu cơ hội có thể phải sống một cuộc đời khiêm nhường hơn những gì họ từng hình dung. Một người dành nhiều năm theo đuổi nghệ thuật có thể không tạo ra tác phẩm nổi tiếng. Một người làm việc tận tụy có thể không được thăng tiến. Những điều ấy có thể gây thất vọng, nhưng không đủ để phủ định toàn bộ hành trình đã qua. Kết quả là một phần của nỗ lực, song không phải lúc nào cũng là bằng chứng đầy đủ cho phẩm chất của người thực hiện nó.

Nếu chỉ nhìn vào đích đến, chúng ta sẽ dễ xem những hành trình không thành công là vô nghĩa. Nhưng nếu nhìn vào quá trình, ta có thể nhận ra rằng có những người đã trưởng thành hơn, hiểu biết hơn, nhân hậu hơn và can đảm hơn nhờ chính những lần thất bại. Họ học được cách đứng dậy sau mất mát, cách đối diện với giới hạn của bản thân, cách không trút nỗi đau lên người khác và cách tiếp tục sống ngay cả khi những điều từng tin tưởng không còn nguyên vẹn. Những thành quả ấy không phải lúc nào cũng có thể quy đổi thành tiền bạc hay danh tiếng, nhưng chúng là những biến đổi có thật trong cấu trúc tinh thần của con người.

Có lẽ, một trong những nghịch lý lớn nhất của đời sống là chúng ta thường dành nhiều thời gian để chứng minh mình có giá trị, trong khi lại ít dành thời gian để tự hỏi mình muốn trở thành người như thế nào. Chúng ta quan tâm đến việc người khác nhìn thấy gì ở mình, nhưng ít khi đủ bình tĩnh để nhận ra những gì đang diễn ra bên trong. Chúng ta sợ bị xem là thất bại, sợ bị bỏ lại phía sau, sợ cuộc đời mình trở nên nhạt nhòa giữa đám đông. Nỗi sợ ấy đôi khi khiến con người theo đuổi những mục tiêu không thực sự thuộc về mình, đánh đổi sức khỏe, tình cảm và sự bình yên để chạy theo những chuẩn mực mà chính họ chưa từng có cơ hội chất vấn.

Khi ấy, câu hỏi quan trọng không còn là làm thế nào để cuộc đời trở nên huy hoàng, mà là sự huy hoàng ấy có thực sự phản ánh điều mình mong muốn hay không. Một người có thể sở hữu nhiều thứ nhưng không tìm thấy sự bình yên. Một người có thể được nhiều người ngưỡng mộ nhưng không biết cách đối diện với chính mình. Ngược lại, có người sống trong những điều kiện khiêm tốn nhưng hiểu rõ giới hạn, biết mình cần gì, biết điều gì đáng gìn giữ và không phải liên tục tìm kiếm sự công nhận từ bên ngoài. Không thể dùng những nhận định đơn giản để kết luận ai hạnh phúc hơn ai, nhưng ít nhất, những khác biệt ấy cho thấy thành công bên ngoài và sự viên mãn bên trong không phải lúc nào cũng song hành.

Đối với nghệ thuật, câu hỏi này còn mở ra một chiều kích đáng suy ngẫm. Không phải tác phẩm nào cũng trở thành kiệt tác, không phải nghệ sĩ nào cũng được thời đại nhận diện, và không phải giá trị sáng tạo nào cũng lập tức tìm được công chúng của mình. Có những tác phẩm bị lãng quên, có những người sáng tạo đi qua đời sống trong lặng lẽ, có những nỗ lực chỉ được hiểu sau nhiều năm hoặc không bao giờ nhận được sự ghi nhận tương xứng. Tuy nhiên, lịch sử nghệ thuật cũng cho thấy rằng sự tiếp nhận của công chúng và giá trị của tác phẩm là hai vấn đề có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Điều đó không có nghĩa mọi sáng tạo đều mặc nhiên có giá trị chỉ vì người sáng tạo đã cố gắng. Nghệ thuật vẫn cần năng lực, lao động nghiêm túc, tư duy thẩm mỹ, khả năng đổi mới và sự đối thoại với đời sống. Nhưng bên cạnh kết quả được công nhận, hành trình sáng tạo còn có ý nghĩa trong việc mở rộng nhận thức, khám phá những trải nghiệm chưa được gọi tên và làm phong phú thế giới tinh thần của con người. Một tác phẩm có thể không làm nên danh tiếng cho tác giả, nhưng quá trình sáng tạo vẫn có thể là một hành trình khám phá bản thân và góp phần gìn giữ những ký ức, cảm xúc, thân phận mà đời sống dễ dàng bỏ quên.

Trong văn chương, những con người bình thường nhiều khi lại là nơi chứa đựng những vấn đề lớn lao của nhân sinh. Một người mẹ già chờ con trở về, một người công nhân lặng lẽ đi qua những năm tháng nhọc nhằn, một người đàn ông mang theo nỗi tiếc nuối của tuổi trẻ, hay một người phụ nữ dành phần đời còn lại để chăm sóc người thân đều có thể trở thành những hình tượng giàu sức gợi. Họ không cần phải làm nên kỳ tích mới có thể trở thành nhân vật đáng nhớ. Chính những điều nhỏ bé trong đời sống của họ có thể soi chiếu những câu hỏi rộng lớn về tình yêu, thời gian, sự mất mát, trách nhiệm và phẩm giá.

Vì vậy, nếu cuộc đời không rực rỡ huy hoàng, có lẽ chúng ta vẫn có thể tìm thấy ý nghĩa trong khả năng sống thật với mình, làm tốt công việc đang đảm nhận, gìn giữ những mối quan hệ có ý nghĩa và không để hoàn cảnh biến mình thành một người cay nghiệt. Có những chiến thắng không tạo ra tiếng vang, như vượt qua một ngày tuyệt vọng mà không buông xuôi; có những thành tựu không được ghi nhận, như học cách tha thứ sau một tổn thương; có những bước tiến không ai nhìn thấy, như dần từ bỏ thói quen làm đau chính mình và những người xung quanh. Chúng ta không nên biến những điều ấy thành một thứ thước đo mới để tiếp tục phán xét nhau, nhưng có thể xem chúng như những khả năng đáng quý mà đời sống bình thường vẫn luôn chứa đựng.

Sau cùng, cần nhìn nhận rằng con người không tồn tại chỉ để phục vụ những kỳ vọng của xã hội. Mỗi người đều có một khoảng đời hữu hạn, và trong khoảng đời ấy, không ai có thể thực hiện tất cả những ước mơ, trải nghiệm mọi niềm vui hay đạt đến mọi đỉnh cao. Sự hữu hạn không nhất thiết khiến cuộc sống trở nên bi quan; trái lại, nó nhắc chúng ta phải lựa chọn điều gì thực sự đáng để dành thời gian. Nếu không thể có tất cả, ta có thể học cách phân biệt giữa điều mình thật sự cần và điều mình chỉ muốn có để không thua kém người khác. Nếu không thể trở thành người xuất sắc nhất, ta vẫn có thể làm công việc của mình bằng sự tận tâm. Nếu không thể để lại một dấu ấn lớn lao trong lịch sử, ta vẫn có thể để lại những ký ức đẹp trong cuộc đời một vài người.

Và nếu một ngày nào đó, khi nhìn lại quãng đường đã đi qua, chúng ta nhận ra mình chưa có được những thành tựu từng mong đợi, có lẽ điều cần làm không phải là vội vàng kết án cuộc đời mình. Hãy thử nhìn lại những người đã được mình yêu thương, những trách nhiệm đã được mình hoàn thành, những khó khăn đã được mình vượt qua, những sai lầm đã được mình sửa chữa và những điều tốt đẹp đã được mình âm thầm trao đi. Không phải để tự an ủi rằng mọi thứ đều hoàn hảo, mà để nhìn nhận công bằng hơn về một đời người vốn phức tạp hơn bất kỳ bảng thành tích nào.

Bởi rốt cuộc, cuộc đời không phải một cuộc thi mà tất cả đều phải đứng trên bục vinh quang. Nếu chỉ có những ngọn núi cao nhất mới được gọi là đẹp, ai sẽ nhìn thấy vẻ đẹp của những cánh đồng? Nếu chỉ có những dòng sông lớn mới đáng được nhớ tên, ai sẽ trân trọng những con suối nhỏ âm thầm nuôi dưỡng đất đai? Và nếu chỉ những người làm nên điều phi thường mới được xem là sống có ý nghĩa, liệu chúng ta có đang vô tình phủ nhận phần lớn những giá trị đã gìn giữ thế giới này qua bao thế hệ?

Có thể cuộc đời của chúng ta không rực rỡ. Có thể không có một ngày nào đó, hàng nghìn người cùng nhắc đến tên mình. Có thể những điều ta làm sẽ không trở thành dấu mốc của thời đại. Nhưng một cuộc đời không được chiếu sáng bởi ánh đèn danh vọng vẫn có thể được soi sáng bởi nhận thức, lòng nhân ái, sự tử tế và khả năng chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Rực rỡ là một khả năng của cuộc đời, không phải nghĩa vụ mà mọi con người đều phải hoàn thành. Huy hoàng có thể là một đỉnh cao đáng mơ ước, nhưng không phải con đường duy nhất dẫn đến ý nghĩa.

Nếu cuộc đời không rực rỡ huy hoàng thì sao?

Thì chúng ta vẫn có thể sống một cuộc đời đáng sống. Không phải bằng cách phủ nhận những ước mơ lớn lao, mà bằng cách không để những ước mơ ấy trở thành bản án dành cho chính mình. Không phải bằng cách từ bỏ khát vọng, mà bằng cách hiểu rằng giá trị của một con người rộng lớn hơn những gì họ đạt được. Và không phải bằng cách chấp nhận một đời sống vô nghĩa, mà bằng cách chủ động tạo ra ý nghĩa từ những điều mình có thể làm, những người mình có thể yêu thương và những nguyên tắc mình lựa chọn gìn giữ.

Bởi khi ánh đèn cuối cùng tắt đi, khi những tràng pháo tay lắng xuống, khi những danh hiệu dần trở thành ký ức, điều còn lại không chỉ là người ta từng nổi tiếng đến đâu, mà còn là họ đã sống như thế nào. Một đời người, suy cho cùng, không chỉ được đo bằng độ cao của những gì đã đạt được, mà còn bằng chiều sâu của những gì đã hiểu, đã yêu thương và đã trao lại cho cuộc đời.

Và đôi khi, sống một cuộc đời bình thường mà không đánh mất phẩm giá, không phản bội những điều tốt đẹp trong mình, không làm tổn thương người khác chỉ để tiến lên phía trước, đã là một thành tựu không hề nhỏ.

Không phải ai cũng cần trở thành ánh mặt trời. Có những người chỉ cần giữ được một ngọn đèn trong lòng, đủ để soi sáng con đường mình đi và đủ để một ai đó, trong khoảnh khắc chênh vênh nhất của cuộc đời, tìm thấy đường trở về.

Bởi ý nghĩa của một đời người không nằm ở việc chúng ta đã rực rỡ đến mức nào trong mắt thế gian, mà còn nằm ở việc, giữa một thế gian nhiều biến động, chúng ta đã giữ lại được bao nhiêu ánh sáng cho chính mình và cho những người đi qua cuộc đời mình.